Zer den

Erretinaren herentziazko endekapena eragiten duten gaitzetatik sarrien aurkitzen dena da. XIX. mendearen amaieran diagnostikatu zen lehen aldiz, baina hala ere gutxi jakin izan da hartaz ordutik ia gaur egun arte.

Azken hamarkadotan asko ikasi da gaitz honen agerpen eta bilakaerarekin zerikusia duten ezaugarriez, baina asko dago jakiteko oraindik ere.

Erretinako zelula fotohartzaileen (bastoiak - ikusmen eremu periferikoa) endekatze eta apoptosiak eragiten dute gaitz hau. Azken urratsetan, konoak (erdiko ikusmena) kaltetzen ditu gaitzak, eta ondorioz, itsutasuna dakar kasu askotan.

Ondokoak dira erretinosi pigmentarioaren lehen sintomak:
   Gaueko itsutasuna, edota begiak iluntasunera egokitzeko geldotasuna.
   Ikus-eremua murriztuz doa gutxinaka, "tunel" erakoa bihurtu arte.

Oharkabean eta isil sortzen da, eta batez beste 15 urte igarotzen dira RPdun gaixoak gau-itsutasuneko lehen zantzuak nabaritzen dituenetik oftalmoloarengana jotzen duen arte.

Garrantzi handia dauka agertze-adinak, eta alde handiak daude arlo horretan: 20-40 urte bitartean agertzen da gehienetan, baina badira 20 urtetik beherako kasuak, bai eta, gutxiagotan bada ere, lehen sintomak 50 urte bete arte zantzurik erakusten ez duten gaixoak.

Ikusmen-galeraren larritasuna ez da berdina izaten gaixo guztiengan, ez familiakideen artean ere: seme-alabek gurasoek baino galera handiago erakusten dute batzuetan, eta badira adin handiko gaixoak, beren adinerako ikusmen-zolitasun normala dutenak.

Aztertu den gaixo-multzotik (adinez batez beste 47 urte) %25 baino gutxiago dira itsu, ikus-zolitasun irizpideei begiratzen badiegu (Cela, 2001)

Gaitz hau heredatzeko modu bat baino gehiago dago: gen ugarik eragin dezake, eta kasuen %50etan, itsutasuneko edo ikusmen-gaitasunaren galera larriko aurrekariak aurkitzen dira beren familietan. Bestalde, ingurumenak ere eragina izan dezake gaixotasunean, batzuetan larritzeko bestetan gaixoa hartatik babesteko.

Espainian 25.000 inguru gaixo daudela esan daiteke.

Azken bi hamarkadotan RP nabarmen ugaritu dela dirudi (Hayakawa eta lag., 1996).
Oso ohikoak ez diren RP mota batzuk ere badaude, bestelako ezaugarri klinikoak dauzkatenak: batzuek distrofia makularra dute lehen urratsetan: RP atipikoa edo RP alderantzizkoa, RP bitrorretinala, eta Stargardt bezalako distrofia koriorretinalak (Halm, 1992).

Mendeldar herentzia-ereduaren arabera 4 talde bereizi daitezke:

  1. Patroi Autosomiko Dominantea (ADRP). Gaixotasuna gurasoetako batek eta seme-alaba batek dute. RP kasuen %6-15 bitarte dira mota honetakoak.

  2. Patroi Autosomiko Errezesiboa (ARRP). Gurasoek ez dute RPrik, baina biek transmititzen diote gen akasduna seme-alabari, eta honek bai garatzen du gaixotasuna. RP kasuen %22-26 bitarte dira. Herentziazko mota ugariena da, beraz, nohizbehinkako kasuak albo batera utzita.
    ARRP taldean odolkidetasuna dute kasu gehienek: %25,3 Japonian (Hayakawa eta lag., 1993), eta Indian %92tik gora (Vinchurkar eta lag., 1996).

  3. X-i loturiko patroia (XLRP). Amek transmititzen dute, eta semeek soilik jasaten dute gaixotasuna. Klinikoki ezberdinak diren bi aldaki ditu: mota klasikoa eta aldaki bat, heterozigotoetan erreflexu tapeto-erretinianoa duena. RP kasuen %1-10 bitarte dira honelakoak.

  4. RP sinpleko patroia (noizbehinkako kasuak). Gaixoa RP duen lehena da senitartean. RP kasuen %43-56 bitarte dira mota honetakoak.

Transmisio arriskuari dagokionez, ondokoa esan daiteke (argitasuna lortzearren azalpena neurri batean erraztuz):

Gaixotasuna ez duen baina senitartean RP errezesiboaren edo nohizbehinkakoaren aurrekariak dituen pertsona batek seme-alabak baldin baditu aurrekaririk gabeko batekin, haur bakoitzak RP izatearen probabilitatea %0,4-0,9 bitartekoa da.
Gaixotasuna duen pertsona baten senide batzuk ere (aiton-amonak, osaba-izebak, e.a.) RPdunak baldin badira (patroi dominantean gertatzen den erara) gaixotasuna jasateko probabilitatea %24ko izango litzateke alaba batentzat, eta %30ekoa seme batentzat. Oro har, ADRP familiako kide batek, berak gaixotasuna ez baldin badu, trasnsmititu ere ez du egingo, penetrantzia ez-osoko kasuetan izan ezik: halakoetan gaixotasunaren eramaile izan daiteke.

Herentzia-patroi honen penetrantzia gradua 0,54kotzat jotzen da, eta gaixotasuna ez duten pertsonen seme-alabek hura jasateko duten arriskua, %8,6kotzat.

X-i loturiko patroian, ama eramale baten alaba ere eramale suertatzearen probabilitatea %36koa da. Gaixotasuna duten gizonezkoen semeek ez dute patroi honetan gaixotasuna eramaten ez jasaten. Alabek, ordea, jasan ez baina eramaile izateko %36ko probabilitatea daukate, eta haien semeek %50eko probabilitatea dute gaixo bihurtzeko.

Guztiz noizbehinkako kasuen probabilitatea, hau da, senitarte baten lehen RPdun gaixoa izateko arriskua %1kotzat hartzen da, edo hortik gora, populazioan oro har.

Zenbait etiologia edo jatorri proposatu dituzte adituek RParen sorrera azaltzeko:

a) Erretinako proteina espezifikoen mutazio genetikoa.
b) Zelula ziliodunen hipotesia.
c) Argi "baliokide"-aren hipotesia.
d) Exozitotosi neurala.
e) Apoptosia.

Gutxienez, argi dago eragile hauek guztiek gaixotasunean parte hartzen duten mekanismoak sorrarazten dituztela, eta batzuek prozesua hasi eta beste batzuek amaitu ere egiten dituztela, ondorio ezberdinak utzita.

Froga gehien duen hipotesietako baten arabera, erretinako proteina eta entzima espezifikoetan mutazioak agertzeak bastoien distrofia eragiten du, eta beraz, RParen sorrera. Ikus-zelulen endekapenaren eragile nagusia apoptosia da, eta kanpoko edo ingurumeneko eragileetatik argia da gaitzaren bilakaeran indar handien daukana.

Mekanismo fisiopatologikoak oraindik ezezagun bazaizkigu ere, badakigu bastoien endekapenak konoen distrofia eragiten duten mekanismoak sorrarazten dituela, eta era horretan, RP gaixoak gaitz honen ondorio larrienerantz bideratzen dituela: itsutasuna.

Gaitzaren forma guztietan, zelula fotohartzaileen apoptosia da azken prozesua:

Apoptosia (hitz grekoa, suizidioa esan nahi duena) izeneko prozesuan zelulek "beren burua hiltzen" dute behar bezala lan egiteari utzi eta gero, edo inguruko zelulek haiekin komunikatzeari uztean. Beraren tokia beste zelula batek hartuko duelako "ustea" (gezurrezkoa) du apoptosian sartzen den zelulak. Apoptosia prozesu arrunta da ehun eta zelula guztietarako, baina RPan benetakoa ez den arrazoi bategatik, huts bategatik, gertatzen da, eta prozesu patologiko oso bat abiarazten du, zelula osasuntsu eta funtzionamendu zuzenenkoak bata bestearen atzetik harrapatzen dituena.

Gene askok dute RP sorrarazteko ahalmena (Humphries eta lag., 1992). 50-100 bitarte loci daude RP forma ohikoenei loturik: autosomiko errezesiboa (ARRP), Usher sindromea eta X-i loturiko formak (Dryja eta Berson, 1995). Hauetatik, 20 loci kromosimiko eta mutazio deskribitu dira RP ez-sistemikoan, eta erretinako proteinetako geneen mutazio espezifikoekin lotutzat ematen dira (Berson, 1996): errodopsina (Dryja eta lag., 1990a,b), bastoien kanpo-segmentuetako bi proteinatarako alelo-konbinazioak: periferina eta ROM1 (Kajiwara eta lag., 1993 eta 1991; Bascom eta lag., 1995), eta GMPc fosfodiesterasaren beta-subunitateko mutazioak (McLaughlin eta lag., 1993) GMPc fosfodiesterasaren alfa-subunitatea (Huang eta lag., 1995) eta GMPc fosfodiesterasaren gamma-subunitatea (Hahn eta lag., 1994), fototransdukziorako ezinbesteko entzimak, forma autosomiko errezesiboarekin lotu direnak. RP eta gortasuna eragiten duten mutazioak aurkitu dira erretinako proteina espezifikoak ez diren batzuetan, adibidez miosina VII (Weil eta lag., 1995).

Aipatutako proteinetan gaur egun arte aurkitu diren mutazioek AEBetako RP kasuen %25-30en eragile dira soilik. Mutazio hauetatik %10 errodopsinaren genekoak dira (ADRP): gen horren 70tik gora mutazio deskribitu dira (Berson, 1996), gehienak errodopsinaren aminoazido bakar baten alterazioak (Sung eta lag., 1991). X-i loturiko formetan kromosometako akatsak aurkitu dira, baina ez da genik identifikatu. RPak penetrantzia ez-oso kasuak ditu familien arababera (Berson eta lag., 1969; Ernst eta Moore, 1988; Moore eta lag. 1993). Ez-oso denean, gene akasdunak dituzten pertsonetan 1/3k ez dute, itxura batean, gaitza jasaten, erretinaren funtzioko akats batzuk salbu. Ernst eta Moore-k (1987) bi multzotan banatzen dituzte ADko gaixoak, iluntasuneko egokitze-gaitasunaren arabera, bata penetrantzia ez-osokoa eta bestea penetrantzia osokoa. Beste banaketa bat ere badago penetrantzia osoko ADRP gaixoena: D mota (Lyness eta lag., 1985) edo I mota (Massof eta Finkelstein, 1981), bastoien funtzioa galduta duten baina konoak nahiko osasuntsu dituzten gaixoak osatua, eta R mota edo II mota, bai konoak eta bai bastoiak larri kalteturik dituztenena. Beste bi sailkapen proposatu ziren 80ko hamarkadan (Fishman, 1985; Arden eta lag., 1983).

Mutazio zehatz batzuk fenotipo zehatzekin lotzea lortu da (Sandberg eta lag., 1995), baina zaila da azaltzea nola sor dezaketen mutazio espezifikoek hain ugaritasun handia fenotipoetan (Papermaster, 1995). Kasu batzuetan korrelazioa dago fenotipoen ezberdintasunen eta forma genetikoen artean; sailkapen molekularra pronostikorako lagungarria da orduan (Pannarale eta lag., 1996); bestalde, mutazio bera daukaten familiakideen arteko ezberdintasunak eta antzekotasunak aztertu dituzten ikertzaileek (Richards eta lag., 1991) aurkitu dute, kasu batzuetan, mutazio batek familia berean fenotipo ezberdinak sortzen dituela (Weleber eta lag., 1993; Kim eta lag., 1995), azterturiko familia batean 9 belaunaldiz ere bata bestearen ondotik (Jay eta lag., 1992). Gaitzak duen espresio ugaritasunerako gaitasunaren erakusle argiak dira halakoak. Zenbait familiatako mutazioez egin diren azterkuntza molekularren ondorioetatik uler daiteke ingurumeneko edo arlo genetikoko beste eragile batzuek ere fenotipoa moldatzeko gaitasuna dutela, eta baliteke beste loci batzuk izatea mutazio primarioaren espresioaren arduradun (Richards eta lag., 1995).

Izaera multigenikokoa izan daiteke, beraz, RP; bestalde, batzuek aipatzen dute balitekeela eragile batzuek gaitza sortu baina beste batzuek zuzentzea haren bilakaera. Familien arabera gaitzaren espresio genetikoak ezberdintasunak erakusteak berak ere, lehen-eragile patogeniko ezberdinak daudela ematen du aditzera. Izan ere, bastoien gaixotasun soila balitz, erdiko ikusmenak aldez behintzat ondo iraun beharko luke, eta gaitzak ez luke itsutasunera eraman beharko.

Dakigunetik atera daitekeen ondorio bat da gaitzaren prozesua hasi, mekanismo batzuek hasten badute ere, beste batzuk izan daitezkeela azken ondorio larrienen eragile.

RParen azterkuntzan erantzun gabe dagoen oinarrizko galdera bat da nolatan akats genetiko mota oso ezberdinek RParen ezaugarri kliniko berberak sorrarazten dituzten. Apoptosia jotzen da akats hauen guztiak bateratzen dituen mekanismotzat (Adler, 1986) eta gaur egun bat datoz adituak mekanismo hori RPan fotohartzaileen heriotzaren eragilea dela esatean.

Hortaz, eragile askotarikoek ondorio bat eta berera daramatela dirudi: zelula fotohartzaileen endekapenera (Voaden eta lag., 1989) eta fotohartzaileon apoptosian egiten dute bat eragile guztiok.

Argitu beharrean den beste gai bat eramaileen eta gaixoen portaera genetikoa da: nola mutazio batek RP fenotipo ezberdinak sorrarazten dituen.

Ildo honetatik, zenbait ikerketaren emaitzen arabera, ingurumeneko baldintza batzuek edo fototransdukziora eta erretinako eremura mugatuak ez diren alterazio molekular batzuek ere eragina izan dezakete fenotipoan.

Badirudi ingurumeneko faktore zenbaitek eragina izan dezaketela gaitz honetan, bai babesgarri lana eginez, bai endekapena larriagotuz. Luteinak eta bitamina antioxidatzaileek makularen babesgarri izan litezke, hau da, lagundu egin dezakete ikus-zolitasunaren galera atzeratzen. Gai toxikoek (tabakoa, alkohola, ...), estresak, antsietateak eta depresioak, bestalde, gaitzaren garapena lasterragotzen dutela dirudi, erabateko konklusioak lortu ez badira ere.

Gutxi-gutxienez, esan daiteke bitamina tratamendu eta elikatze ohitura batzuek (dieta mediterranearraren antzekoa -DHA-omega 3n aberatsa-) atzeratu egin dezaketela gaitz honek garapenaren zenbait mekanismoren eragina.

Badakigu, era berean, argiak agudotu egiten duela gaitza, eta RP gaixoen begietan ohikoak diren kataratek, ikusmena murrizteaz gain, argiaren eragin kaltegarria are gehiago indartu dezaketela.

 


 

© 2004 EPEGE - eskubide guztiak erreserbatuta